تا پیش از جنگ ۴۰ روزه، مهمترین موضوعات مذاکرات ایران و آمریکا در چهارچوب پایان دادن به فعالیتهای هستهای جمهوری اسلامی، کاهش برد موشکهای بالستیک و توقف حمایت ایران از نیرویهای نیابتیاش در منطقه متمرکز بود. با شروع آتشبس موقت در جنگ ۴۰ روزه که عملاً به فرادستی جمهوری اسلامی بر آبراه استراتژیک تنگۀ هرمز منجر گردید، روند مذاکرات میان ایران و آمریکا نیز وارد چرخۀ جدیدی شد. اینبار به جای موضوعات قبلی، مسئلۀ بازگشایی تنگه هرمز و بازگشت موقعیت این آبراه بینالمللی به شرایط پیشاجنگ به محوریترین موضوع پیشبرد هرگونه مذاکرات ایران و آمریکا از جمله خاتمه دادن به درگیریهای کنونی تبدیل شده است. به گونهای که طی دو ماه گذشته همۀ موضوعات کلیدی مورد اختلاف آمریکا و جمهوری اسلامی زیر سایۀ سنگین دستیابی طرفین به توافقی قابل قبول برای بازگشایی مجدد تنگۀ هرمز گره خورده است.
تأکید جمهوری اسلامی بر کنترل کامل تنگۀ هرمز و گرفتن عوارض از کشتیهایی که در این آبراه تردد میکنند از یک سو و در سوی دیگر، پافشاری آمریکا بر عبور و مرور آزادانۀ کشتیها در این تنگه همانند استخوانی در گلو، دستیابی به هرگونه تفاهم یا توافقی قابل قبول را برای طرفین مذاکره مشکل کرده است. با اینهمه و به رغم دشواریهای رسیدن به یک توافق لازم برای بازگشایی مجدد تنگۀ هرمز، از آنجا که تأثیرات منفی بستن دراز مدت این آبراهۀ بینالمللی بر انرژی جهانی، اقتصاد جمهوری اسلامی، آمریکا، کشورهای حوزۀ خلیج فارس، اروپا و حتی چین و روسیه مقرون به صرفه نبوده و نیست، نه فقط جمهوری اسلامی و آمریکا، که حتی کشورهای حوزۀ خلیج فارس و کل جهان سرمایهداری نیز بر بازگشایی تنگۀ هرمز و آزادی کشتیرانی در آن – هرچند با راهکارهای متفاوت – تأکید داشته و دارند.
تلاش کشورهای حوزۀ خلیج فارس و پاکستان بر میانجیگری میان دولتهای ایران و آمریکا، همراه با روند مذاکرات سه هفتهای عمان با جمهوری اسلامی برای دستیابی به یک توافق بر سر تعیین یک مسیر همگانی برای عبور آزادنۀ کشتیها در تنگه هرمز طی روزهای گذشته حاکی از آن بود که ایران و عمان به نتایج محسوسی در رسیدن به توافق دست یافتهاند. توافقی که قرار بود تا روز جمعه ۱۶ مرداد نسخۀ آن انتشار یابد.
زمزمههای دستیابی به توافق نهایی، چنان بلند شده بود که کاظم غریبآبادی – معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی – شامگاه روز چهارشنبه ۱۴ مرداد در مصاحبه با خبرگزاری ایرنا با تأیید بر اینکه ایران و عمان بر سر یک مسیر موقت در تنگۀ هرمز به تفاهم رسیدهاند، گفت: «آخرین وضعیت این است که تقریباً روی تمام موضوعات مطرح شده، از جمله نقشۀ مسیرهای ورود و خروج ترافیک دریایی و ابعاد جانبی آن با عمان» تفاهم اصولی صورت گرفته است.
غریبآبادی در توضیح مسیر جدید هم گفت: «برابر این تفاهم، مسیر شمالی که در نزدیک جزیرۀ لارَک ایجاد شده بود و مسیر جنوب که در آبهای داخلی عمان است، بسته خواهد شد، چون این مسیرها کاملاً موقتی بودند. اگر این تفاهم جدید که بین ایران و عمان در حال شکلگیریست، وارد فاز اجرایی شود، این مسیر جدید برای عبور کشتیها اجرایی خواهدشد.»
معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی اگرچه در این مصاحبه هیچ اشارهای به گرفتن عوارض از کشتیهای عبوری نکرد، اما در بارۀ بازگشایی تنگۀ هرمز گفت: «باید ارزیابی شود آیا آمریکا آمادگی واقعی دارد که به تعهداتش بازگردد یا نه.» علاوه بر غریبآبادی، اسماعیل بقایی – سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی نیز کمی پیشتر از او اعلام کرده بود، بیانیۀ مشترک ایران و عمان برای عبور کشتیها از تنگۀ هرمز «در مرحلۀ بررسی و تدوین نهایی است».
با این همه، ترامپ طی دیداری که روز پنجشنبه با خبرنگاران در کاخ سفید داشت، با تکرار همان سخنان همیشگیاش مبنی بر اینکه «تنگۀ هرمز تاحدی باز است» از اعلام دستیابی به یک توافق برای بازگشایی کامل این آبراه خودداری کرد. او در این باره گفت: «نمیخواهم بگویم توافقی حاصل شده، اما [تنگۀ هرمز] الان تا حدی باز است.»
ترامپ در ادامه افزود: «ما کنترل آن را در اختیار داریم، اما آنها [سپاه پاسداران] همیشه میتوانند به چیزی شلیک کنند یا مین دریایی بگذارند. حتی وجود یک مین هم کافیست تا اوضاع به هم بریزد. چون هیچکس حاضر نیست کشتی میلیارد دلاری خود را در معرض خطرِ برخورد با مین قرار دهد. با این حال فکر میکنم اوضاع خیلی خوب پیش میرود.»
به رغم سخنان غریبآبادی و خبرگزاریهای دیگری که از نهایی شدن توافق میان جمهوری اسلامی و عمان خبر داده بودند، همین اظهار نظر کوتاه ترامپ در مورد بازگشایی کامل تنگۀ هرمز و تردید او در نهایی شدن توافق میان ایران و عمان به سرعت روی بازار انرژی تأثیر منفی گذاشت. حتی میزان محدود تردد کشتیها در تنگۀ هرمز نیز در روزهای پایانی این هفته از آنچه که بود محدودتر شد. به گزارش رویتر، تردید سرمایهگذاران در بارۀ توافق ایران و عمان قیمت گاز اروپا را بیش از ۵ درصد افزایش داد. دادههای «کپلر» – شرکت و پلاتفرم تخصصی اطلاعات ردیابی کشتیها و نفتکشها – نیز نشان میدهد که شمار کشتیهای عبوری از تنگۀ هرمز در بازۀ زمانی دوشنبه تا پنجشنبه ۱۵ مرداد به ۳۳ مورد کاهش یافت؛ در حالی که در مدت مشابه هفته قبل ۵۰ کشتی از این آبراه عبور کرده بودند. دادههای «کپلِر» همچنین حاکی از آن است که از دوشنبه تا پنجشنبه هفته جاری، تنها شش نفتکش از تنگه هرمز خارج شدهاند. قیمت هر بشکه نفت برنت هم که تا روز پنجشنبه به زیر ۸۰ دلار افت کرده بود، با سخنان ترامپ از روز جمعه در یک روند صعودی به بالای ۸۰ دلار رسید.
در چند ماه گذشته بویژه با بسته شدن تنگۀ هرمز، بازار انرژی، قیمت نفت و میزان تردد کشتیهای عبوری از این آبراه، از جمله بارزترین شاخکهای حسی سرمایهداران و شرکتهای حمل و نقل نفتی بوده است، که با هر کنش مربوط به بازگشایی یا عدم بازگشایی تنگۀ هرمز از خود واکنش مثبت یا منفی نشان دادهاند و میدهند. به رغم اینکه تا شامگاه پنجشنبه خبرگزاریهای مختلف از نهایی شدن توافق ایران و عمان خبر داده بودند، اما کاهش تعداد تردد کشتیها در تنگه هرمز طی چند روز گذشته و افزایش قیمت نفت در روز جمعه حاکی از عدم اطمینان و سر درگمی بازار نفت و انرژی در دستیابی عمان و جمهوری اسلامی به توافقیست که مورد تایید ترامپ هم بوده باشد. چرا که به رغم تأکیدات مکرر جمهوری اسلامی مبنی بر اینکه آنان فقط با عمان در حال مذاکره هستند، کیست که نداند آمریکا به طور مستقیم و غیر مستقیم در پیشبرد مذاکرات میان جمهوری اسلامی و عمان دخیل است.
در همین رابطه، احمد بخشایش اردستانی – عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس ارتجاع اسلامی – روز جمعه ۱۶ مرداد در مصاحبه با «دیدبان ایران» تأیید کرد: «ایران اکنون در تنگۀ هرمز به اسم عمان دارد با آمریکا مذاکره میکند.» او همچنین ادعا کرد: «عمان قبول کرده است که جمهوری اسلامی علاوه بر گرفتن تعرفۀ ۷ درصدی از بار کشتیها، مدیریت تنگۀ هرمز را نیز در اختیار داشته باشد.»
با وجود چنین ادعایی از طرف احمد بخشایش، دویچهوله به نقل از سایت خبری ام اس ناو «MS NOW» که روز جمعه انتشار یافت به نقل از منابعی دیپلماتیک که نام آنها فاش نشده، نوشته است: عمان در چارچوب توافقی با ایران برای بازگشایی تنگۀ هرمز موافقت کرده است. این رسانه همچنین به نقل از یک مقام ایرانی گفته است، توافق مزبور با ایجاد مسیرهای جدید کشتیرانی به کشتیهای تجاری اجازه میدهد که بدون پرداخت گمرک یا عوارض از مسیری تحت کنترل ایران وارد خلیج فارس شوند و از مسیر دیگری که در اختیار عمان است خارج گردند.
همه این ادعاهای ضد و نقیض در شرایطی مطرح شدهاند و میشوند که تا روز یکشنبه ۱۸ مرداد، ترامپ یا دیگر مقامات رسمی آمریکا کمترین واکنشی نسبت به نتیجۀ نهایی توافق عمان با جمهوری اسلامی از خود بروز ندادهاند. این سکوت خبری ترامپ و دیگر مقامات آمریکایی عملاً روند بازگشایی تنگۀ هرمز را وارد مرحلۀ پیچیدهتری کرده است. توافقی که قرار بود نسخۀ نهایی آن تا روز جمعه ۱۶ مرداد منتشر شود، دوباره در هالهای از ابهام قرار گرفته است. عباس عراقچی – وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی – اگر چه روز شنبه مجدداً تأیید کرد که مذاکرات با عمان در «مراحل نهایی» قرار دارد، اما در عین حال تأکید کرد که دستیابی به توافق با عمان به معنای بازشدن فوری تنگۀ هرمز نیست و بازگشایی این آبراه «تابع شرایط دیگری» است.
همزمان با این اظهارات عراقچی، محمد باقر ذوالقدر نیز روز یکشنبه ۱۸ مرداد گفته است، تنگه هرمز تا زمانی که آمریکا شش خواستۀ ایران را برآورده نکند باز نخواهد شد. لغو محاصره دریایی و تحریمها، پرداخت خسارت جنگ، آزادسازی داراییهای مسدود شده و پایان دائمی تهدید و جنگ در ایران، عراق، لبنان و فلسطین از جمله شروط دبیر شورای امنیت ملی ایران در مورد بازگشایی تنگۀ هرمز است. شورایی که توافق نهایی میان ایران و عمان قرار است با امضای آن اجرایی گردد.
این اظهارات مقامات نظامی و دیپلماسی ایران در شرایطی مطرح شدهاند که حملات موشکی سپاه پاسداران به کشتیهای عبوری از تنگه هرمز کماکان ادامه دارد. امارات روز شنبه، جمهوری اسلامی را به یک «حملۀ خصمانه» به نفتکش متعلق به شرکت ملی نفت ابوظبی متهم کرده است. در عین حال، جیدی ونس – معاون رئیس جمهور آمریکا – نیز روز شنبه در گفتگو با شبکه فاکس نیوز گفته، که آمریکا در حال ارزیابی این موضوع است که آیا جمهوری اسلامی آماده انجام تغییرات بلندمدتی است که بتواند به بهبود روابط با آمریکا منجر شود یا نه. او در ادامه گفته است، چنانچه تغییراتی در رفتار ایران صورت نگیرد، فشارها بر جمهوری اسلامی ادامه خواهد یافت.
با اظهار نظرهای ضد و نقیض مقامهای ارشد جمهوری اسلامی و آمریکا در مورد دستیابی فوری ایران و عمان به یک توافق نهایی و طرح این موضوع از طرف عراقچی و ذوالقدر که اگر هم چنین توافقی حاصل شود، منجر به بازگشایی زودهنگام تنگۀ هرمز نخواهد شد، بار دیگر روند مذاکرات ایران و آمریکا را در هالهای از ابهام فرو برده است. در چنین شرایطی به رغم نیازمندی طرفین نزاع به بازگشایی تنگۀ هرمز و بازگشت موقعیت این آبراه به شرایط پیشاجنگ، به نظر میآید هنوز تا رسیدن به یک توافق قابل قبول برای ایران و آمریکا راه درازی مانده است. پوشیده نیست، پیششرطهای جمهوری اسلامی برای بازگشایی تنگه هرمز، برداشتن سنگ بزرگی نه برای زدن که برای چانهزنی و امتیازگیریست. شروطی که پافشاری بر آن راه هرگونه رسیدن به تفاهمی کوتاه مدت را هم میبندد. چرا که تحقق پیش شرطهای ایران با همۀ گفتههای تاکنونی ترامپ و تأکیدات مکرر او بر بازگشایی بدون عوارض تنگۀ هرمز کمترین سنخیتی ندارد. حتی با گفتههای پنجشنبۀ او که گفته بود «تنگه هرمز در اختیار ما است و به زودی باز خواهد شد، در تعارض است.
با این همه و با وجود اینکه موضوع تنگه هرمز هم اینک به سان استخوانی در گلوی روند مذاکرات اصلی آمریکا و جمهوری اسلامی گیر کرده و بازگشایی فوری این آبراه را با مشکل مواجه کرده است، اما بنبست جنگ، روند روبه رشد تنگناها و مشکلات داخلی، منطقهای و بینالمللی آمریکا و جمهوری اسلامی آنان را بر آن خواهد داشت تا همچنان در مسیر دیپلماسی برای بازگشایی تنگه هرمز و بازگرداندن این آبراه به شرایط پیشاجنگ حرکت کنند تا بتوانند راه را برای رسیدن به تفاهمی بزرگتر برای خاتمه دادن به درگیرهای کنونی باز کنند.
نظرات شما